# Ырымбур тарихынан

Андрей Тихомиров, Марина Попова

Түбәндәге темалар ҡарала: Көньяҡ Урал ҡалалары иле; Ырымбур сәнәғәтенең үҫеше; Ырымбурҙа мәғариф учреждениеларының барлыҡҡа килеүе.

## Көньяҡ Урал ҡалалары иле

Бик оҙаҡ ваҡыт Дауамында көньяҡ Урал территорияһында боронғо кешеләрҙең тел берләшмәһе формалаша, һуңынан уларҙы һинд-европалылар шулай тип атай башлай. Был яҡынса б.э. т. 85 мең йыллыҡ, б. э. т. 43 мең йыллыҡта был берләшмә тарҡала башлай, артабан улар көнсығыш тел төркөмөнә (иранлылар, әрмәндәр, тажиктар, һиндтар һ. б.), көнбайыш европа төркөмөнә (гректар, германдар, роман халыҡтары һ. б.), славяндарға (урыҫтар, болгарҙар, поляктар һ. б.), балттарға (прустар, литвалар, латыштар һ. б.). Меңәр йылдар дауамында халыҡтар юҡҡа сыға, барлыҡҡа килә, башҡа этностар, атап әйткәндә, угро-финдар һәм төркиҙәр менән ассимиляциялана.

Элекке берләшмә эҙҙәре бөтә ерҙә лә күренә. Мәҫәлән, славян һәм иран телдәрендә дөйөм һүҙҙәр һәм төшөнсәләр байтаҡ алла, батыр, байлыҡ, хата, бояр, әфәнде, балта, эт һ.б. улар Барыһы ла беҙгә боронғо һинд – европалыларҙан килгән. Был уртаҡлыҡ ҡулланма сәнғәттә лә күренә. Сигеүҙәрҙә, балсыҡ һауыттарҙағы биҙәүестәрҙә бөтә ерҙә лә ромбтар һәм нөктәләр ҡулланыла. Һинд-европалылар йәшәгән райондарҙа мышы һәм болан культы быуаттар буйына һаҡланған, Әммә Иран, Һиндостан һәм Грецияла был хайуандар юҡ. Шулай уҡ ҡайһы бер халыҡ байрамдарына ла ҡағыла мәҫәлән, айыуҙың ҡышҡы йоҡонан уяныуының яҙғы көндәрендә күп халыҡтар үткәргән айыу байрамдарына ла. Былар барыһы ла һинд-европалыларҙың төньяҡ ата-бабаһы эҙҙәре, хәҙерге төньяҡ боҙло океан районында, уларҙың климаты меңәр йылдар элек йылыраҡ булған.

Был халыҡтарҙа дини культтарҙа ла уртаҡлыҡтар күп. Мәҫәлән, славян мәжүси аллаһы Перун йәшен атыусы латыш-литва Перкунисына, һинд Парджаньеһына, Кельт Перкуниаһына оҡшаш. Һәм ул үҙе төп грек аллаһы Зевсты хәтерләтә. Славян мәжүси алиһәһе лада, никах һәм ғаилә ҡурсалаусыһы, грек алиһәһе Лата менән сағыштырыла.

«Цивилизация» төшөнсәһе күп мәғәнәгә эйә, әммә иң мөһиме – үҫеште алға этәрергә ярҙам иткән яңы прогрессив нәмә барлыҡҡа килеүе.

Һәм бына иң боронғо цивилизация эҙҙәрен әкренләп ғалимдар оло Урал сиктәрендә таба. Бөгөнгө көндә билдәле булған иң боронғо бот – Шиғыр бот. Ҙур Шиғыр идолы музей экспонаты планеталағы иң боронғо ағас скульптура тип иҫәпләнә, ғалимдар мәғлүмәттәре буйынса, уның йәше 10 мең йыл тәшкил итә. Шиғыр боттарының ҡиммәте аҡса эквивалентында күҙ алдына ла килтереп булмай. Һис шикһеҙ, бөгөн Был Свердловск өлкәһе һәм Рәсәй территорияһында ғына түгел, ә бөтә планетала иң әһәмиәтле ҡомартҡы.

Вера утрауҙары мегалиттары силәбе өлкәһенең Тургояк күле утрауында (Миасс янында) археологик ҡомартҡылар комплексы (мегалиттар камера кәшәнәһе, дольмендар һәм менгирҙар). Ерҙәге иң боронғо мегалиттар яҡынса 6 мең йыл элек, Б.э. т. IV мең йыллыҡта, йәғни Англияның билдәле Стоунхенджына тиклем (5 мең йыл элек, Б. э. т. III мең йыл) төҙөлгән.

Ҡалалар иле боронғо ҡасабалар, археологтар Тарафынан Көньяҡ Урал территорияһында: Башҡортостанда, РӘСӘЙ ФЕДЕРАЦИЯҺЫНЫҢ Ырымбур һәм Силәбе өлкәләрендә, шулай уҡ Төньяҡ Ҡаҙағстан территорияһында табылған ҡалаларҙың өлгөләре. Ҡалалар диаметры 350 км булған территорияла урынлашҡан.

Бөтә табылған ҡалаларҙы оҡшаш төҙөлөш тибы, ҡала инфраструктураһын ойоштороу, төҙөлөш материалдары, йәшәү ваҡыты, шулай уҡ бер үк топографик логика берләштерә. Ҡаласыҡтар аэрофотоһүрәттәрҙә асыҡ күренә. Һәм тап ошо фотолар ҙур тәьҫир ҡалдыра. 4000 йыл үткәс, ҡалаларҙың ҡалдыҡтары тәбиғи ландшафт, һөрөлгән баҫыуҙар фонында асыҡ күренә. Бындай система-ҡалаларҙы проектлаған һәм булдырған боронғо инженерҙарҙың оҫталығын аңлау килә. Ҡалалар үҙҙәре йәшәү өсөн яраҡлы булған. Беренсенән, улар тышҡы дошмандарҙан һаҡланыу тәьмин итә. Икенсенән, ҡалаларҙа төрлө оҫта кешеләрҙең (шорниктар, көршәкселәр, металлургтар, тимерселәр һ.б.) тормошо һәм эше өсөн биналар эшләнә. Һәр ҡала эсендә ямғыр канализацияһы бар, ул һыуҙы ҡаланан ситтә сығара. Ҡалалар янында ҡәберлектәр ойошторола, хайуандар өсөн загондар төҙөлә. Үҙенсәлеге: ҡомартҡыларҙың йәше, уларҙың иң йәшенә 3700 йәш, был боронғо мысыр пирамидалары менән сағыштырырлыҡ; тораҡ тибы ҡала.

Башлыса кеше эшмәкәрлегенең башҡа эҙҙәрен, ҡурғандарҙы, ҡәберлектәрҙе табалар; ҡалалар стихиялы рәүештә барлыҡҡа килмәгән, ауылдарҙан эволюцияланған, ә шунда уҡ ҡалалар кеүек төҙөлгән; планетала әлегә ошондай ҡала ҡоролошо һәм архитектураһы булған башҡа боронғо торамалар (һәм боронғолар ғына түгел) табылмаған; Шулай Уҡ: Евразия далаларының башҡа мәҙәни ҡатламдарынан айырмаһы; табылған арбаларҙың иң боронғоһо (беҙҙең эраға тиклем 2026 йыл менән даталанған); ул ваҡытта үҫешкән металлургия продукттары; бик камил боронғо гидротехник ҡоролмалар (плотина, быуа, һыу ағыҙыу каналдары (синташта)); боронғо ямғыр канализацияһы (Арҡайым).

Сағыштырма лингвистика һәм тел генеалогик классификацияһын төҙөү этногенез (халыҡтарҙың килеп сығышы) мәсьәләләрен аңлау өсөн бик мөһим. Был проблемаларҙы эшләүҙә антропологтар, этнографтар һәм лингвистарҙан тыш, башҡа күп һөнәрҙәр ғалимдары, шул иҫәптән яҙма ҡомартҡыларҙы өйрәнеүсе тарихсылар, географтар һәм археологтар ҡатнаша, уларҙың тикшеренеү предметы булып боронғо халыҡтарҙың хужалыҡ һәм мәҙәни эшмәкәрлеге ҡалдыҡтары тора.

"Бер нисә тиҫтә мең йыл дауам иткән һәм яҡынса 16-15 мең йыл элек тамамланған һуңғы, йәки өҫкө, палеолит (боронғо таш быуат) осоронда хәҙерге төр кешеләре Азияның байтаҡ өлөшөн (алыҫ төньяҡтан һәм бейек таулы өлкәләрҙән тыш), бөтә Африканы һәм Бөтә Европаны, ул саҡта боҙлоҡтар менән ҡапланған төньяҡ райондарҙан башҡа, ныҡлы үҙләштергән. Шул уҡ дәүерҙә Австралияға Индонезия, Шулай уҡ Америкаға Күсеп ултыралар, Унда Тәүге кешеләр төньяҡ-Көнсығыш Азиянан Беринг боғаҙы аша үтеп инә, элек бында уның урынында муйын булған, Шулай уҡ Көньяҡ Американың Антарктида яғынан кеше йәшәгәнлеге тураһында мәғлүмәттәр бар, элек бында утрауҙар йәки тар утрау муйындары ла булыуы мөмкин. Совет этнографы С. П. тәҡдим Иткән «тәүге тел өҙлөкһөҙлеге» гипотезаһына ярашлы. Толстов, кешелек үҙенең тарихының башында күп һанлы телдәрҙә һөйләшкән, күрәһең, яйлап бер-береһенә күскән һәм дөйөм алғанда берҙәм өҙлөкһөҙ селтәр (тел өҙлөкһөҙлеге) тәшкил иткән (Тихомиров А.Е., 2015 йылғы мәҡәләләр Йыйынтығы, ПоЛиАРТ, Ырымбур, 2016, 18-19 бб.).

С.П. Толстовтың гипотезаһын ситләтелгән раҫлау булып ҡайһы бер илдәрҙә боронғо тел тарҡаулығы эҙҙәренең күптән түгел генә һаҡланып ҡалыуы тора. Мәҫәлән, Австралияла бер нисә йөҙ тел булған, улар араһында аныҡ сиктәрҙе билдәләү еңел булмаған. Н.Н. Миклухо-Маклай Билдәләүенсә, Яңы Гвинея папуастарының һәр ауылының тиерлек үҙ теле булған. Күрше папуас төркөмдәренең телдәре араһында айырмалар бик аҙ була. Әммә алыҫ төркөмдәрҙең телдәре бер-береһенән ныҡ айырыла башлай. С. П. Толстов фекеренсә, тел ғаиләләре бәләкәй коллективтарҙың айырым телдәрен яйлап туплау, уларҙы ер шарының байтаҡ өлкәләрендә йәшәгән эре төркөмдәргә туплау процесында барлыҡҡа килгәндер. Башҡа совет һәм сит ил лингвистары, тел ғаиләләре ғәҙәттә бер телдең үҙ аллы бүленеү процесында барлыҡҡа килгән, тип фаразлай.

Этногенез проблемалары өсөн тел ғаиләләренең барлыҡҡа килеү ваҡыты мәсьәләһе бик мөһим. Ҡайһы бер совет тикшеренеүселәре археологтар һәм этнографтар был ғаиләләрҙең формалашыуы һуңғы палеолит аҙағында йәки мезолитта (урта таш быуат) беҙҙең көндәргә тиклем 137 мең йыл элек башланған булыуы мөмкин тип фаразлай. Был дәүерҙә кешелек таралыу процесында туған телдәр төркөмдәре, бәлки, айырым иң ҙур этник берләшмәләрҙең телдәре бик киң территорияларҙа таралыуы мөмкин булған.

Дания лингвисы X. Педерсен үҙ ваҡытында бер нисә ҙур ғаиләнең телдәренең генетик бәйләнеше тураһында гипотеза тәҡдим итә. Ул был телдәрҙе «ностратик» (лат. noster беҙҙең). Совет лингвисы В.М. Иллич-Свитычтың тикшеренеүҙәре һинд-европа, семит-хамит, урал, алтай һәм ҡайһы бер телдәрҙе ҙур ностратик макроғаиләгә берләштереүҙең фәнни нигеҙлелеген күрһәтә. Был макроғаилә Өҫкө палеолитта Көньяҡ-Көнбайыш Азия һәм уға йәнәш өлкәләр территорияһында барлыҡҡа килгән. Һуңғы вюрм боҙланыуы һәм мезолит климаты йылыныуы сигенгән саҡта Ностратик ҡәбиләләр Азия һәм Европаның киң территорияһына тарала; улар элек унда йәшәгән ҡәбиләләрҙе ҡыҫырыҡлап сығара, ә өлөшләтә ассимиляциялай. Был тарихи процеста ностратик ҡәбиләләр айырым ареалдар барлыҡҡа килтерә, унда айырым тел ғаиләләре формалаша башлай. Уларҙың иң ҙуры – һинд-европа тел берләшмәһе Көньяҡ Урал территорияһында, артабан Алтайҙан Ҡара Диңгеҙ Буйына тиклем Ҙур далала формалаша башлай.

Археологик мәҙәниәттәр сифатында ғалимдар Көньяҡ-Көнбайыш Азиялағы халаф, убейд, чатал-хююк мәҙәниәттәрен Һәм Кавказ Аръяғындағы куро-араксин мәҙәниәттәрен атай. Был ғалимдар фекеренсә, һинд-европалыларҙың икенсел аралыҡ ата-бабаһы Булып Төньяҡ Ҡара Диңгеҙ Буйы тора, унда уларҙың таралыуы б.э. т. III мең йыллыҡҡа ҡарай. һинд-европа ғаиләһе ареалынан көньяҡҡа табан, бәлки, семит-хамит (афразия) тел ғаиләһенең үҙәге барлыҡҡа килгәндер. Һинд – европалыларҙан төньяҡтараҡ картвель телдәре, көнсығыштараҡ дравидия телдәре һөйләшеүселәр йәшәгән. Урал (фин-уғыр һәм самодий) төрки, монгол һәм тунгус-маньчжур телдәренең ата-бабалары хәҙерге Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш периферияһында урынлашҡан. Был ностратик макроғаиләгә һинд-европа, семит-хамит, йәки афразия, картвель, урал, дравидия, төрки, монгол, тунгус-маньчжур, чукот-камчатка һәм, бәлки, эскимос-алеут тел ғаиләләре ҡарай. Был ҙур макро-ғаилә телдәрендә хәҙер бөтә донъя халҡының 2/3-нән ашыуы һөйләшә.

Ностратик телдәрҙең таралыуы, моғайын, хәҙерге төрҙәге боронғо кешеләрҙең таралыуы һәм уларҙың төрлө ҡәбилә төркөмдәре араһындағы бәйләнештәр аша барғандыр. Көньяҡ-көнсығыш Азияла яҡынса шул уҡ ваҡытта икенсе боронғо тел макроғаиләһе (йәки олоно) барлыҡҡа килгән тип фаразларға нигеҙ бар, уның дифференциацияһы ҡытай – тибет, австроазиат һәм австронезий телдәренең үҫешенә килтергән. Башҡа ғалимдар (шул иҫәптән күп кенә совет тел белгестәре) тел ғаиләләренең барлыҡҡа килеү ваҡыты неолитҡа (яңы таш быуат) һәм археологик периодизацияның бронза быуатына (беҙҙең эраға тиклем 8-2 мең йыл) тап килгән тарихтың һуңғы осорҙары булыуы ихтимал тип иҫәпләй. Был ваҡытта боронғо тел ғаиләләренең барлыҡҡа килеүе күсмә, башлыса малсылыҡ ҡәбиләләренең айырылып сығыуы һәм уларҙың интенсив күсенеүҙәре менән бәйле була, улар тел дифференциацияһы һәм ассимиляцияһы процестарын көсәйтә. Әммә шуны билдәләп үтергә кәрәк: ике ҡараш араһындағы ысын айырмалар ҙур түгел, сөнки төрлө тел ғаиләләре бер үк ваҡытта барлыҡҡа килмәгән һәм бик оҙайлы процесс булған.

Башҡаларҙан алдараҡ, моғайын, телдә һөйләшкән этник берләшмәләр барлыҡҡа килгәндер, улар хәҙерге ваҡытта боронғо ойкумендың периферияһында кешеләр йәшәгән ҡоро ер территорияһында (грек. "эйкео" йәшәү). Был телдәр фонетик составы һәм грамматикаһы менән айырылып тора, йыш ҡына үҙ-ара һиҙелмәйенсә күсеүҙәр барлыҡҡа килтерә, бәлки, боронғо лингвистик өҙлөкһөҙлек дәүеренә барып тоташа. Генеологик классификацияға бик ауыр бирелеүсе бындай телдәргә беҙгә билдәле булған америка индеецтары, «себер палеоазиаттары», австралиялылар, Яңы Гвинея папуастары, бушмендар һәм Готтентоттар, Көнбайыш Африканың ҡайһы бер халыҡтары телдәре ҡарай.

Тәүтормош кешелеге, көнбайыштан (Африканан) көнсығышҡа (Ғәрәбстан ярымутрауы) күсеп, Азияның төпкөлөндә яңы ерҙәрҙе үҙләштерә, боронғо таш быуатта уҡ ике төркөмгә тарҡала: ҡара һәм аҡ. Был меланин, көрән һәм ҡара төҫтәге пигменттарҙың кәмеүе менән бәйле. Һунарсылар һәм йыйыусылар төркөмдәре өсөн, аҙыҡ эҙләп, йәшәү урындарын даими үҙгәртеп тороу, һәм әле лә ха-ға ел кәртәләре, ағастарҙағы торлаҡ йәки ботаҡтарҙан, ҡабыҡтан һәм япраҡтарҙан торған ваҡытлыса өйҙәр рәүешендәге ҡоролмаларҙың примитив формалары хас, был урыҫ фольклорын хәтерләтә, унда Баба-Яга «тауыҡ аяҡтары» (төтөн менән ҡапланған) өйөндә йәшәй.гнили) һәм помелала «оса». Яга, бәрәс кеүек үк, санскрит телендә ҡорбан, ә боронғо рус телендә (чага) әсир. Яга немец һәм швед телендә һунар итергә, ҡыуып ебәрергә, һунарҙы ағыуларға. Ирҙәр варианты егерь (немец теленән охотник). Был һүҙҙәрҙең барыһы ла һинд-европа нигеҙенән килеп сыҡҡан. Яга атамаһының боронғо славян берегини (тәүҙә славяндарҙың христианлыҡҡа тиклемге изге рух-ҡурсалаусылары) Яши (Яги) һүҙенән килеп сығыуы тураһында версия бар, уның исеме уның Кеҫәртке, йәғни Праҙағы иң боронғо ата – бабаның Ата – бабаһы, яга утлы йылғаны, йәғни ер һәм теге донъяларҙы айырған изге сикте һаҡлаған тигәнде аңлата. Был сик һаҡсыһы ҡаты булырға тейеш, шуға Күрә Ягаға кире һыҙаттар бирелә башлай, христианлыҡты ҡабул иткәндән һуң изге Яга образы мәкерле һәм яуыз булып китә, ул урман биләмәләрен контролдә тотҡан һәм кеше менән туҡланған яманатлы сихырсыға әйләнә.

"Хәҙер Иман утрауының Яҡынса Б.э. т. III-IV мең йыллыҡтарҙа уралда булған мегалит мәҙәниәте үҙәге булыуы иҫбатланған. Әйткәндәй, табылдыҡтарҙан сығып, Үҙ ваҡытында Көньяҡ Уралда мамонттар һәм йөнлө носорогтар ғына түгел, ә пантералар ҙа йәшәгән тип әйтергә була. Тимәк, юл аша үткән ҡара бесәй тураһында билдә Көньяҡ Уралда барлыҡҡа килеүе ихтимал. Бындай "бесәйҙе" осратыу бик ҡурҡыныс эш булған, шуға күрә ул йүгереп үткән урынға барырға кәрәкмәгән! Вера утрауының мегалиттарын асыу Урал дольмендарының боронғо булыуын таныуға килтерә. Улар планетала иң боронғолары булып тора. Боронғо донъяла Урал территорияһында мегалиттарҙың, яңы типтағы керамиканың һәм металлургия производствоһының бер үк ваҡытта барлыҡҡа килеүе яҡынса алты мең йыл элек был территорияларға яңы халыҡ – утҡа табыныусы буласаҡ һинд-европалылар килеүе тураһында һөйләй. Вера утрауында Мегалиттар 2003 йылда табылған был дольмендар, менгирҙар, таш сығарыу урындары, борон таштан төҙөлгән торлаҡтар. Боҙлоҡ осоронда урал тауҙары кешеләр өсөн һалҡын диңгеҙҙәр менән уратып алынған ҡоро ер күпере була. Урал-ул төбәк географик яҡтан палеолит осоронан алып көньяҡтан төньяҡҡа күпер булып тора.Бөйөк даланан Арктикаға тиклемге был тау магистрале Евразияның тәүге төпләнеү дәүерендә бик мөһим булып сыға. «Тауҙан күренеп тора»тигәндәре осраҡлы түгел. Бөтә мифологияларҙа ла тауҙар – илаһи сфера. Бынан тыш, бөтә тәүге торлаҡтар мәмерйәләрҙә урынлашҡан (кеше планетаны үҙләштергән, мәмерйә айыуын ҡыуып сығарған). Тауҙар-кешеләр йәшәгән «уялар» өсөн уңайлы урын, тауҙарҙа яҡшы йәшеренергә кәрәк. Урал юл да (бында кәм тигәндә ете «таш юл» ята, өҫтәүенә торлы, тотороҡло) һәм «уялар»тупланмаһы булыуы осраҡлы түгел. Бында, бер яҡтан, интенсив хәрәкәт киҫелеше, икенсе яҡтан, һыйыныу урыны булған. Бында старообрядсылар ҙа, колонизация эҙәрлекләүенән ҡасҡан эҙәрлекләнгән мариҙар ҙа, башҡалар ҙа йәшеренеп торған. Урал метрополия булған, бынан халыҡтар ғаиләһе Скандинавиянан һәм Венгриянан Таймырға һәм Алтайға, бәлки Юкагирға Тиклем Чукоткаға тиклем таралған. Ул дәүерҙең иң боронғо ҡомартҡыһы – Шиғыр идолы, быларҙың барыһын да уға бейеклектән күреп була.

Тап Уралда донъялағы иң боронғо цивилизация барлыҡҡа килә, уның сығыштары шумерҙа, Боронғо Мысырҙа, Һиндостанда, Фарсыла һәм Ҡытайҙа планетаһындағы иң боронғо дәүләттәргә нигеҙ һала. Шуға Күрә Двуречьеға килгән шумерийҙар унда иң бөйөк цивилизацияларҙың береһенә нигеҙ һала, һәм шуның өсөн шумер яҙмаһы «машинанан алла кеүек» барлыҡҡа килә. Шумерҙар үҙҙәренең ата-бабаларын көнсығышта ышаныслы урынлаштыра. Уларҙың эпосының төп геройы Гильгамеш «Барыһын Да Күргән»тип аталһа ла, улар үҙҙәре лә ҡайҙа икәнен аныҡ ҡына белмәйҙәр. Тыуған еренең берҙән – бер билдәһе-тау рельефы. Шумерийҙар телендә «kur» һүҙе тау һәм ил тигән икеләтә мәғәнә һаҡлаған. Хәҙер Был Урал тауҙары тип ышаныс менән әйтергә мөмкин.

"Көньяҡ Урал территорияһындағы 29 боронғо ҡала рәсми танылған: Силәбе өлкәһендә-23, Ырымбур Өлкәһендә – 1, Башҡортостанда – 4, Ҡаҙағстандың Ҡостанай өлкәһендә – 1. Шулай уҡ Савин-1 һәм Турғай геоглифтары Арҡайым – Синташт археологик мәҙәниәте менән үҙ-ара бәйләнеш күҙәтелә (Тихомиров А.Е., Фән раҫлай 26. "Ridero", Екатеринбург, 2023, 5-се бит).

## Ырымбур сәнәғәтен үҫтереү

ЫРЫМБУР крайы XX быуат башында крәҫтиән хужалығына хас тотороҡһоҙ уңыш менән игенселек районы була. Сәнәғәт, башлыса, тимер юл оҫтаханалары, тирмәндәр һәм ваҡ предприятиеларҙан тора. Үҙендә бик күп ҡиммәтле ҡаҙылмалар йәшерелгән өлкәнең ер аҫты тормошҡа ашырылмай ҡала. Граждандар һуғышы һәм ваҡиғалар (1917-1920 йй.) край иҡтисадын емереклектәр һәм артта ҡалыу упҡынына алып китә. XX быуаттың 20-30-сы йылдары ырымбурҙарҙың фиҙаҡәр хеҙмәте менән тулылана.

"XX быуаттың 30-сы йылдары аҙағына Ырымбур (1938 йылдан Чкаловск) өлкәһендә 400-ҙән ашыу яңы сәнәғәт предприятиеһы төҙөлә. 1940 йылда край сәнәғәте 1913 йылға ҡарағанда 8,7 тапҡырға күберәк продукция етештерә, 30-сы йылдар башына ҡарағанда 6,4 тапҡырға күберәк.яңы сәнәғәт тармаҡтары (машиналар эшләү, металл эшкәртеү, төҫлө металдар етештереү һ. б.) Барлыҡҡа килә һәм үҫеш ала, иҫке тармаҡтар (еңел һәм аҙыҡ-түлек) яңы үҫеш импульсы ала» (Тихомиров А. Е., Сәнәғәт ырымбур. XX быуаттың 20-30-сы йылдарында индустриялаштырыу. "Ridero", Екатеринбург, 2018, 40-41 бб.).

Яңы сәнәғәт райондары край территорияһында формалаша: орск-Хәлил металлургия районы, Быҙаулыҡ-Боғорослан районы, унда нефть һәм газ уңышлы сығарыла, Ырымбур ҡалаһында төптән сәнәғәт үҙгәрештәренә дусар була.

Эшселәр һаны буйынса 1-се урынға машиналар эшләү менән металл эшкәртеү сыға. 40-сы йылдар башына Ырымбурҙы Ҡаҙағстан менән бәйләгән Аҡмулла Карталы тимер юл тармағы төҙөлөшө тамамлана.

Шул уҡ ваҡытта Ырымбурҙың сәнәғәт производствоһының дөйөм үҫеше менән уның структураһында тамырҙан үҙгәртеп ҡороуҙар булмай. Ырымбур элеккесә аграр-индустриаль край булып ҡала һәм колхоз-совхоз системаһы рәүешендәге ауыл хужалығы бында төп хужалыҡ ролен уйнай. 30-сы йылдарҙа төҙөлгән сәнәғәт предприятиелары, нигеҙҙә, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеүгә һәм файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуға, уларҙы ташыуға махсуслаша.

Сәнәғәт үҫешенең кире яҡтары: форслы төҙөлөш ашығыс рәүештә, урындағы экологик һәм санитар нормаларҙы иҫәпкә алмайынса, кадрҙарҙың квалификацияһы түбән. Теге йәки был сәбәптәр арҡаһында квалификациялы көстәрҙе юғалтыу һәм компетентһыҙ хеҙмәткәрҙәрҙе йәлеп итеү. Күрһәткестәр артынан ҡыуыу һәм предприятиеларҙы сафҡа индереү сифатһыҙлыҡҡа һәм никахҡа килтерә. Предприятиеларҙа ярыштар күрһәтеү һәм начетничествоға әйләнә.

30-сы йылдар аҙағына Ырымбурҙа 30-ҙан ашыу төрлө етештереү тармағы предприятиелары эшләй, улар төрлө продукция сығара. Бында түбәндәге предприятиелар, заводтар һәм фабрикалар: электр станциялары, торф сығарыу предприятиелары, төҙөлөш, ағас эшкәртеү һәм ағас иретеү өсөн минералдар сығарыу, минераль төҙөлөш материалдары етештереү, кирбес етештереү, стена һәм тышлыҡ материалдары етештереү буйынса предприятиелар, локомотивтар һәм вагондар ремонтлау, сәнәғәт ҡорамалдарын, ауыл хужалығы машиналарын, тракторҙар һәм автомашиналар ремонтлау күрһәтелгән, мебель етештереү, полиграфия, трикотаж, тегеү, аяҡ кейеме етештереү, аҙыҡ-түлек етештереү һ. б.

Орск-Хәлил районында эре сәнәғәт производствоһы үҫешә, бында баҡыр-көкөрт һәм никель комбинаттары сафҡа инә, райондың бөтә предприятиеларын электр энергияһы менән тәьмин итергә тейешле Орск ТЭЦ-строитель төҙөү темптарын тиҙләтеү мөһим әһәмиәткә эйә була.

Төбәктең сәнәғәт базалары яңы һыҙаттар ала, хәҙер Ырымбур сәнәғәт районынан тыш, Индустриаль предприятиелар Орск-Хәлил төбәгендә барлыҡҡа килә, унда тимер һәм төҫлө мәғдәндәр сығарыу, төҫлө металдар етештереү һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте, Быҙаулыҡ машиналар эшләү һәм аҙыҡ – түлек етештереү, Боғорослан нефть сәнәғәте бара.

Көньяҡ Урал никель комбинатының һәм баҡыр-көкөрт заводының тәүге сираттары төҙөлә, баҡыр-көкөрт комбинатының Үҙәк электр станцияһында һәм Орск йылылыҡ электр үҙәгендә тәүге агрегаттар эшләй башлай. Өлкәнең аҙыҡ-түлек сәнәғәте орскиҙа Ҙур ит комбинатына эйә, Южуралтяжстрой тресы булдырылған, ул ҙур масштабта сәнәғәт һәм коммуналь-торлаҡ төҙөлөшө алып бара.

Ҡыуандыҡ районында баҡыр-көкөрт комбинатының беренсе сираты файҙаланыуға тапшырыла. Орскиҙа нефть ҡыуыу заводының (Крегингзавод) беренсе сираты эшләй башлай. Завод Эмбанан нефть эшкәртә һәм Гурьев нефть үткәргесенә тоташтырылған. Боғорослан районында садкин асфальтиттары, Аҡбүләк һәм Соль-илецк райондарында һоро күмер, Домбров антрациттары, янар һәүерташтар сығарыу йылдам үҫешә.

«20-се йылдар уртаһына крайҙың 180 предприятиеһының 132 – һе аҡ гвардиясылар һәм уларҙың ҡурсалаусылары тарафынан башланған граждандар һуғышынан һуң тергеҙелә.

Беренсе биш йыллыҡта (1929-1932 йй.) Ырымбурҙа 40-ҡа яҡын сәнәғәт предприятиеһы төҙөлә. Ырымбурҙа шор-ат һәм тегеү фабрикалары эшләй башлай, Ҡатнаш аҙыҡ заводы һәм Орск ит комбинаты төҙөлә башлай.

Икенсе биш йыллыҡ (1933-1937 йй.) йылдарында кирбес сығарыу 5 тапҡырға арта, тәүге продукцияһын ырымбур ҡатнаш аҙыҡ заводы бирә. Күләмле капиталь төҙөлөш өлкәнең көнсығышында йәйелдерелә. 1935 йылдың декабрендә Орск нефть эшкәртеү заводының тәүге ҡеүәттәре сафҡа инә, ТЭЦ, никелькомбинат, металл конструкциялар заводы төҙөлә, Илецк Уральск тимер юл линияһы буйынса хәрәкәт асыла, Илецк тоҙ кәсептәрен реконструкциялау башлана.

Өсөнсө биш йыллыҡта (1938-1941 йй.) Көньяҡ Урал никель комбинаты, Баҡыр Порск баҡыр көкөрт комбинаты, гурьев орск нефть үткәргес торбаһы, Орск домбаровка тимер юл линияһы сафҡа инә, тәүге нефтьте Боғорослан нефть промыслалары бирә. Орск Кандагач, Орск Карталы тимер юлы төҙөлә башлай.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чкаловск өлкәһендә (1938 йылдан 1957 йылға тиклем өлкә исеме) боғорослан куйбышев газ үткәргес торбаһы төҙөлә, Ырымбурҙа электр станцияһы ҡеүәте арттырыла, Орск һәм Медногорск электр станцияларында яңы турбогенераторҙар монтажлана; Орск-Хәлил металлургия комбинаты, ауыр машиналар эшләү заводы һәм башҡа объекттар төҙөлә. Мөһим объекттар төҙөү буйынса заданиеларҙы уңышлы үтәгәне өсөн 1943 йылдың ғинуарында "Южуралтяжстрой" тресы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Бында Советтар Союзының көнбайышынан 90 – дан ашыу эре предприятие күсеп килә, уларҙың 44 – Е Чкаловта, 4 – Е Орскиҙа, 14-Е Бузулукта, 5-Е Медногорскиҙа урынлашҡан.

Дүртенсе биш йыллыҡта (1946-1950 йй.) Орск-Хәлил металлургия комбинаты өсөн мәғдән базаһы әҙерләнә, Орск, Медногорск, Новотроицк ҡалаларында сафҡа индерелгән предприятиеларҙың ҡеүәте арта.

Бишенсе биш йыллыҡта (1951-1955 йй.) орск-Хәлил металлургия комбинатында мартен һәм домен мейестәре, Иркә һыуһаҡлағысы, Ырымбур станок заводында долбежный станоктар цехы, күҙәнәкле бетон заводы һәм "Орскметаллургстрой" тресының тимер-бетон изделиелар заводы төҙөлә, тимер юл участкаһы электрлаштырыла боғорослан-абдулла.

Алтынсы биш йыллыҡта (1956-1960 йй.) Гай тау-байыҡтырыу комбинаты һәм Гай ҡалаһы төҙөлә башлай, охмк-ла яңы домналар һәм мартендар, яңы прокатлау станцияһы төҙөлә, Орск хром берләшмәләре заводы һәм Орск тегеү фабрикаһы продукция бирә башлай.

Ете йыл эсендә (1959-1965 йй.) 118 сәнәғәт объекты сафҡа индерелә, шул иҫәптән Гай тау-байыҡтырыу комбинаты, хром берләшмәләре заводы, ике аглофабрика, ике домна, ете мартен, өс эре панельле йорт төҙөү заводы, яңы рудниктар һәм нефть промыслалары.

Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966-1970 йй.) 122 объект төҙөлә. Был биш йыллыҡ ҙур күләмле капиталь төҙөлөш менән айырылып тора. Төҙөүселәр 2,4 миллиард һумдан ашыу төп фондтарҙы файҙаланыуға тапшырҙы. Улар араһында ОХМК-ла кокс батареяһы һәм 950/800 прокат станының икенсе сираты, "Южуралникель" комбинатында кислород станцияһы блоктары һәм рудниктар, орск төҫлө металдарҙы эшкәртеү заводында яңы ҡеүәттәр, Ырымбур ебәк комбинатының һәм Орск трикотаж фабрикаһының тәүге сираттары, быраулау ҡорамалдары заводында яңы цехтар, ауыр машиналар эшләү. Куйбышев, төҙөлөш һәм аҙыҡ-түлек индустрияһы предприятиелары. Беренсе энергоблоктар Иркә ГРЭС -. һәм Һаҡмар ТЭЦ -. эшләй башлай.

Туғыҙынсы биш йыллыҡ (1971-1975 йылдар) капиталь төҙөлөшө арттырыуҙа яңы ҙур аҙым була. Был иң емешле биш йыллыҡ. 169 сәнәғәт объекты, шул иҫәптән газ эшкәртеү заводының 2 сираты сафҡа индерелә. Газ комплексы төҙөлөшө Масштабы һәм ҡатмарлығы Буйынса ырымбурҙа элек төҙөлгән бөтә объекттарҙан күпкә ҙурыраҡ була. Газ эшкәртеү заводының беренсе сиратын төҙөүҙә иң көсөргәнешле көндәрҙә 24 меңгә яҡын төҙөүсе һәм эксплуататор эшләй. Тәүлегенә 1 миллион һумдан ашыу капитал һалыуҙар үҙләштерелә. 1974 йылдың февралендә газ комплексының беренсе сираты, ә биш йыллыҡтың һуңғы йылында икенсе сираты сафҡа индерелә. Биш йыл эсендә газ сығарыу 80 тапҡырға арта. Был биш йыллыҡта яғыулыҡ-энергетика комплексының башҡа объекттары ла эшләй башлай: Иркә ГРЭС -. 6 энергоблогы, Ҡарғалы ТЭЦ -. энергоблогы, Һаҡмар ТЭЦ-на яңы турбина. Ырымбур Александров Гай, Ырымбур куйбышев газ үткәргестәре төҙөлә. 1974 йылдың июнендә Софияла (Болгария) Иҡтисади Үҙ-ара Ярҙам Советы сессияһында СЭВ-та ҡатнашыусы илдәрҙең хөкүмәт башлыҡтары хеҙмәттәшлек һәм Ырымбур газ конденсаты ятҡылығын үҙләштереү һәм ырымбур ссср-ҘЫҢ Көнбайыш сиге магистраль газ үткәргесен төҙөү тураһында Генераль килешеүгә ҡул ҡуя. Сэв – Тың Икенсе төҙөлөшөндә Лә Эштәр Йәйелдерелә. Биш йыллыҡта өлкә индустрияһы башҡа сәнәғәт тармаҡтарының яңы ҡеүәттәре менән тулылана. Буруктальск никель комбинатының металлургия цехы, Орск-Халиловск металлургия комбинатында ваҡытынан алда файҙаланыуға тапшырылған дүртенсе домна мейесе, ебәк комбинатының иләү цехы һәм башҡалар продукция бирә башлай. 1973 йылда Орскиҙа трактор прицептары заводы төҙөлә башлай. Был биш йыллыҡта төҙөлөш матди базаһы камиллаштырыла. Төҙөлөш материалдары сәнәғәте продукцияһын Һәм Ырымбур өлкәһе предприятиеларында сығарылған төҙөлөш индустрияһын файҙаланыу өлөшө төҙөлөш-монтаж эштәренең дөйөм күләмендә 24 процентҡа яҡын тәшкил итә. Төҙөлөш материалдары сәнәғәте предприятиелары коллективтары етештереү масштабын арттырыуға һәм эштең төп техник-иҡтисади күрһәткестәрен яҡшыртыуға өлгәшә. Биш йыл эсендә етештереү күләме 44,9 процентҡа арта. Фонд ҡоралланыуы 16,4 процентҡа, электр ҡоралланыуы 14 процентҡа, хеҙмәт механизацияһы 12,3 процентҡа, хеҙмәт етештереүсәнлеге 35,4 процентҡа арта.

Унынсы биш йыллыҡта (1976-1980 йй.) 150 сәнәғәт объекты төҙөлә. Өлкәнең иң ҙур төҙөлөшө булып газ комплексы ҡала. Өсөнсө сиратты сафҡа индереү менән уның ҡеүәте йылына 45 млрд.куб. газ, 1 млн. тоннанан ашыу көкөрт, 2 млн. тоннанан ашыу газ конденсаты тәшкил итә. Ырымбур өлкәһе илдә сығарылған газдың 10 процентын етештерә башлай. Союз магистраль газ үткәргесен сафҡа индереү Ҙур хеҙмәт еңеүе була. Газ химияһы сәнәғәтенең уңышлы үҫеше өсөн ҡояш газы гелий етештереүҙең башланыуы ҙур әһәмиәткә эйә була. Газ комплексында газды комплекслы әҙерләү буйынса 11 ҡоролма булдырыла, уларҙың һәр береһе заманса контроль саралары, технологик процестар менән идара итеүҙе көйләү менән йыһазландырылған ҙур предприятие булып тора, БЫНДА ҡабул ителгән күп кенә техник ҡарарҙар СССР-ҙа тәүге тапҡыр эшләнә һәм индерелә. Унынсы биш йыллыҡ йылдарында Иркә ГРЭС -. һуңғы ике энергоблогы ваҡытынан алда файҙаланыуға тапшырыла. Ырымбур далаларында Ҡеүәте Буйынса Дүрт Днепрогэсҡа тиң энергетик гигант булдырыла. Бынан тыш, охмк-ла 800 универсаль стан, Южуралмашзаводында яңы ҡеүәттәр, ебәк туҡымалар комбинаты файҙаланыуға тапшырыла, Орск трактор прицептары заводы һәм асбест комбинатының ике сираты продукция бирә башлай. Биш йыллыҡ йылдарында 7 миллиард һумға яҡын капитал һалыу үҙләштерелә. Төйлөгән күмер соҡоро төҙөлә.

Ун беренсе биш йыллыҡта (1981-1985 йй.) 129 объект сафҡа индерелә. Улар араһында ОХМК-ла ике электр ҡорос иретеү мейесе, Гай тау-байыҡтырыу комбинатының, Орск трактор прицептары заводының, Гелий заводының, контроль-бүлеү ҡоролмалары заводының, ебәк туҡымалар комбинатының яңы ҡеүәттәре, аяҡ кейеме фабрикаһы һәм башҡалар.

Хатта һуңғы ун икенсе «горбачев» биш йыллығында (1986-1990 йй.) Ырымбурҙың сәнәғәт предприятиеларын, Шул иҫәптән "Южуралникель", Гай тау-байыҡтырыу, Медногорск баҡыр-көкөрт, Орск-Хәлил металлургия комбинаттарын, "Гидропресс" берекмәһен, тегеү фабрикаларын һәм башҡа еңел һәм башҡа предприятиеларҙы реконструкциялау һәм модернизациялау төп бурыс булып тора аҙыҡ-түлек сәнәғәте. Производствоны автоматлаштырыу һәм механизациялау кимәлен күтәреү һәм ҡул эшен ҡыҫҡартыу киҫкен ихтыяж булып тора. Капиталь төҙөлөш программаһы өлкәнең ауыл хужалығында ла тормошҡа ашырыла. Биш йыллыҡта етештереүҙең бөтә үҫеше хеҙмәт етештереүсәнлегенең үҫеше иҫәбенә өлгәшелергә тейеш, ә сеймал, материалдар һәм энергия ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүҙең төп сығанағы булып ресурстарҙы һаҡлау тора. Бындай үҫеш яңы быуын ҡорамалдарҙы һәм технологияларҙы киң индереү, техниканы һәм булған технологияны камиллаштырыу, производствоны механизациялау һәм автоматлаштырыу, робот комплекстарын индереү менән тәьмин ителә. Первомайский районында зайкин нефть ятҡылыҡтары төркөмө үҙләштерелә. Ҡаҙағстандың Бердянск һәм Ҡарасағанаҡ газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү иҫәбенә йылына 59 миллиард кубометрға тиклем сығарыу үҫеше менән ырымбур газын тәрән эшкәртеү тормошҡа ашырыла. Халыҡ ҡулланыуы тауарҙарын Етештереүҙең Комплекслы программаһын тормошҡа ашырыу өсөн уларҙың сығарылышы 1,3 тапҡырға арта. Аҙыҡ – түлек тармағында Боғоросланда, сорочинскиҙа, Ясныйҙа икмәк заводтары, Орскиҙа макарон цехы һәм Ырымбурҙа кондитер цехы төҙөлә. Һөт һәм сыр етештереү заводтары, ит комбинаттары реконструкциялана һәм киңәйтелә. Артабан биш йыллыҡта транспорт һәм элемтә үҫеш ала. Ырымбур Кинель, Илецк Яйсан йүнәлештәрендә икенсе юл төҙөлөшө тамамлана, Ырымбур Кинель участкаһы электрлаштырыла. Ҡаты япмалы автомобиль юлдары селтәре 2 мең километрға арта. ҠАЛА АТС-тарының һыйҙырышлылығы 72 мең номерға арта, Ырымбурҙа ҡала-ара телефон станцияһы төҙөлөшө тамамлана. Өлкәгә 8 миллиард һум капитал һалыуҙар бүленә, был ун беренсе биш йыллыҡ кимәленән 30 процентҡа күберәк. Төйлөгән күмер соҡороноң икенсе сираты, Орскиҙа яңы ТЭЦ төҙөлә, Һаҡмар ТЭЦ -. киңәйтеү тамамлана. 6 мең километр электр тапшырыу линияһы сафҡа индерелә, улар араһында Иркә ГРЭС-Ы 500 Электр ЛИНИЯҺЫ Ырымбур. Шулай уҡ Ырымбурҙа КамАЗ автоүҙәге, Орск трактор прицептары заводының икенсе сираты, ремонт-технологик ҡорамалдар заводы, 14 автомобиль газ тултырыу станцияһы төҙөлә. Бер үк ваҡытта ырымбурҙа, Орскиҙа, Бузулукта һәм Сорочинскиҙа төҙөлөш индустрияһы һәм йыйылма тимер-бетон заводтары реконструкциялана һәм яңынан йыһазландырыла, Главоренбургстрой һәм Облсельстрой эре панельле йорт төҙөлөшө заводтары тулы ҡеүәтенә сыға. Агросәнәғәттең матди-техник базаһын нығытыуға 2,4 миллиард һум бүленгән. Малсылыҡ фермалары реконструкциялана, Ауыл хужалығы продукцияһы һаҡлағыстары, «Дружба», «Заречный»совхоздарында теплица комбинаттары төҙөлә. Ырымбур ауылы биш йыллыҡта 20 мең трактор, 13 мең автомобиль, 13 мең иген комбайны, башҡа бик күп машиналар һәм ҡорамалдар ала. Интенсификация, игенселектә һәм малсылыҡта фәнни нигеҙләнгән системаларҙы ҡулланыу нигеҙендә иген, бигерәк тә ҡаты һәм көслө бойҙай, тары, картуф һәм йәшелсә етештереү, мал аҙығы етештереү арттырыла. Ауыл хужалығы тулайым продукцияһының уртаса йыллыҡ күләме 14-16% арта. Биш йыллыҡта ырымбурҙар 5 миллион квадрат метр торлаҡ алды, коммуналь хеҙмәтләндереүгә, ҡалаларҙы һәм ауылдарҙы төҙөкләндереүгә сығымдар 1,5 тапҡырға артты. Мәктәпкәсә балалар учреждениелары, дөйөм белем биреү мәктәптәре һәм дауаханалар селтәре үҫә. Халыҡҡа хеҙмәттәрҙе үҫтереү буйынса комплекслы программа тормошҡа ашырыла. Биш йыллыҡта көнкүреш хеҙмәттәре күләме 25 процентҡа арта. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға ҙур иғтибар бүленә.

Совет власы осоронда Ырымбурҙа бөтәһе 1,2 меңдән ашыу сәнәғәт объекты индерелә (Тихомиров А.Е., Тарихи тикшеренеүҙәр. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014, 175179 б.).

## Ырымбурҙа мәғариф учреждениеларының барлыҡҡа килеүе

Ырымбур ерендә тәүге белем биреү учреждениеларының барлыҡҡа килеүе крайҙы үҙләштереү осороноң башланыуы менән тап килә. Башта 1735 йылда Ырымбур Орь йылғаһының Яйыҡҡа (Хәҙерге Орск ҡалаһы) ҡойған ерендә, һуңынан 1741 йылда Красная гора үҙәне янында һалына, хәҙер Бында Һарыҡташ районының Красногор ауылы урынлашҡан. Ике урын да бер нисә сәбәп арҡаһында уңайһыҙ була, шуға күрә 1742 йылда Килгән Ырымбур комиссияһының яңы начальнигы И.И. неплюев өсөнсөһөн һайлай. Ырымбур ҡалаһына хәҙерге урында 1743 йылдың 19 (30) апрелендә нигеҙ һалына. Ырымбурға (Орск) нигеҙ һалынғандан һуң бер йыл үткәс, 1736 йылдың февралендә православие сиркәүенең Юғары идара итеү органы Синод яңы ойошторолған ҡалала собор сиркәүе төҙөү һәм уның эргәһендә славян – латин мәктәптәре булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Был Ырымбур крайындағы тәүге мәктәптәр, улар тураһында тарихи сығанаҡтар хәбәр итә. Был ҡарарҙың үтәлеше һәм ҡалала урыҫ һәм урыҫ булмаған халыҡ өсөн айырым мәктәптәр асылыуы Тураһында Ырымбур экспедицияһы начальнигы И.к. Кириловтың Изге Синодҡа еткергән хәбәрҙәренән билдәле.

1744 йылда Ырымбурҙа, ҡалаға нигеҙ һалынғандан һуң икенсе йылда, императрица Елизавета Указы буйынса Сик Буйы Эштәре Экспедицияһында "татар уҡыусылары"мәктәбе эшләй башлай. Ул Ырымбур крайының урыҫ халҡының түбән ҡатламдары өсөн тәғәйенләнгән. Мәктәпкә рус телендә уҡый һәм яҙа белгән 8-17 йәшлек балалар ҡабул ителә, шул уҡ ваҡытта татар телен белгәндәргә өҫтөнлөк бирелә. Уҡытыу күп йәһәттән индивидуаль була. Һәр уҡыусы менән Айырым Сик комиссияһы тәржемәсеһе шөғөлләнә. Ул татар телендә һөйләшергә, уҡырға һәм яҙырға, татар теленән рус теленә телдән тәржемә итергә өйрәтә.

Мәктәп дөйөм белем биреү һәм һөнәри әҙерлек бирә һәм хакимиәттең граждан учреждениеларында канцелярист, писарь, таможня чиновниктары, толмач вазифаларында түбәнге чиновник урынын алыуҙы тәьмин итә. Уның сығарылыш уҡыусылары хәрби хеҙмәттән азат ителә. Был мәктәптең уҡыусыларының береһе Ырымбур крайының билдәле тикшеренеүсеһе П.и. рычковтың улдары була. "Татар уҡыусылары" мәктәбе крайҙа 1818 йылға тиклем уңышлы эшләй.

1745 йылда Ырымбурҙа инженерлыҡ мәктәбе асыла, унда арифметика, геометрия, фортификация һәм инженерлыҡ эше уҡытыла. Ул бер нисә йыл йәшәй, әммә Һуңынан Санкт-Петербургҡа күсерелә.

Ул ваҡытта Ырымбур крайы халҡының байтаҡ өлөшөн һөргөнгә ебәрелгәндәр һәм уларҙың ғаилә ағзалары тәшкил итә. Был Ырымбурға һөргөнгә ебәрелгәндәрҙе ҡатындары һәм балалары менән бергә урынлаштырыу буйынса үҙәкләштерелгән сәйәсәт һөҙөмтәһе була. Крайҙың беренсе губернаторы Иван Иванович Неплюев (16931773 йылдар) Сенатҡа ырымбурҙа Губерна канцелярияһы ведомствоһы аҫтында ата-әсәһе һөргөнгә ебәрелгән балаларҙы уҡытыу һәм аҫрау өсөн мәктәп булдырыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә. 1748 йылда Сенат ҡарары менән мәктәп асыла. Унда Ырымбур ҡалаһы районында йәшәгән 7-15 йәшлек һөргөнсө балалары уҡый башлай. Программа рәсәй грамотаһын, таҙа яҙыуҙы, ноталы йырлауҙы, православие динен тотоуҙы, шулай уҡ арифметиканың тәүге өлөштәрен өйрәнеүҙе күҙ уңында тота. Мәктәп бер нисә тиҫтә йыл эшләй. Уны тамамлаусыларҙың һәләттәрен иҫәпкә алып, һуңынан губерна хакимиәте органдарында гражданлыҡ хеҙмәтен үтәүгә йәлеп итәләр.

Дәүләт мәктәптәре менән бер рәттән, Ырымбурҙа был осорҙа бай ата-әсәләрҙең балаларын уҡытыу өсөн шәхси мәктәптәр асыла. Эшлекле иосиф Розе (элекке каторжник) нигеҙ һалған шундай мәктәптәрҙең береһендә ике йыл билдәле рәсәй әҙәбиәтсеһе, шағир һәм драматург Гавриил Романович Державин (1743 -1816 йй.) уҡый.

XVIII быуатта губернаның барлыҡҡа килеүе, бөтә Рәсәйҙәге кеүек үк, бик ҡатмарлы бара. Кәрәкле матди база юҡ, финанс, уҡытыусы кадрҙары етмәй, һәм, бәлки, иң мөһиме – йәмғиәттә, дәүләт менән идара итеү органдарында мәғарифты үҫтереү кәрәклеген аңлау булмағандыр.

Әммә ысын тормош грамоталы, әҙерлекле кешеләрҙе талап итә. Власть, йәмғиәт заман талаптарына яуап бирергә мәжбүр була. 1786 йылда "Рәсәй империяһының халыҡ училищелары Уставы" раҫлана, ул губерна һәм өйәҙ-төп ҡалаларҙа төп һәм бәләкәй халыҡ училищеларын асыуҙы күҙ уңында тота. Был уставҡа ярашлы, XVIII быуат аҙағында (1789 йылда) Өфөлә төп халыҡ училищеһы, Ә Ырымбурҙа, Силәбелә, Минзәләҙә бәләкәй халыҡ училищелары асыла. Өфө, Силәбе, Минзәлә ул саҡта Ырымбур губернаһы составына инә, хәҙер Был Башҡортостан, Силәбе өлкәһе һәм Татарстан территориялары. 1797 йылда губерна үҙәген Өфөнән Ырымбурға күсереү менән бәйле ырымбурҙағы кесе халыҡ училищеһы баш халыҡ училищеһына, Ә Өфөләге төп халыҡ училищеһы, үҙ сиратында, кесе халыҡ училищеһына үҙгәртелә. Халыҡ училищелары эше ҡатмарлы шарттарҙа үтә. Дәрестәр яраҡлаштырылған биналарҙа алып барыла. Уҡыусыларҙы, бигерәк тә төп училищеның өлкән кластарынан, һайлап алыу ҙур була. Был уҡыу йорттарын матди йыһазландырыу менән урындағы властар шөғөлләнә. Училищеларҙың һәм уҡытыусыларҙың финанс хәле рәсәй өсөн ғәҙәттәгесә ауыр була. Уҡыусылар составы төрлө була. Улар араһында төрлө социаль ҡатлам вәкилдәре була, был был ҡатламдарҙың белем биреүҙә ҡыҙыҡһыныуын күрһәтә.

1804 йылда Рәсәйҙә уҡыу йорттарының яңы уставы раҫлана. Уға ярашлы илдең бөтә уҡыу йорттары дүрт разрядҡа бүленә: мәхәллә училищелары (1 йыл уҡыу), өйәҙ училищелары (2 йыл уҡыу), губерна училищелары (башҡаса гимназиялар, 4 йыл уҡыу) һәм университеттар. Дүрт разрядлы белем биреү учреждениеларының уҡыу пландары мәхәллә училищеһы өйәҙ училищеһына, өйәҙ училищеһына, ә губерна училищеһы университетына әҙерлек баҫҡысы булып хеҙмәт итһен өсөн эшләнгән. Шул уҡ ваҡытта һәр разрядлы училище артабан дауам итә алмағандарға тамамланған белем бирергә тейеш була.

Уҡыу йорттары менән идара итеү өсөн Рәсәйҙең бөтә территорияһын алты уҡыу округына бүлергә ҡарар ителә. Һәр округта уҡыу йорттары менән попечител һәм урындағы университет идара итергә тейеш була. Гимназиялар университетҡа, өйәҙ училищелары гимназия директорҙарына, мәхәллә училищелары өйәҙ училищелары ҡараусыларына буйһона. Ырымбур губернаһы Территорияһы Ҡазан уҡыу округына индерелә. Был округтың попечителенең Урыны Итеп Ҡазан ҡалаһы билдәләнә, Шунда уҡ Ҡазан университеты асыла.

Яңы раҫланған уҡыу йорттары уставына ярашлы, башланғыс белем биреү баҫҡысы булып мәхәллә училищелары тора. Ошо мәлдән губернаның төрлө тораҡ пункттарында башланғыс мәктәптәр һәм тәү сиратта мәхәллә училищелары программалары буйынса әүҙемерәк асыла башлай. Был программалар грамотаға, арифметиканың тәүге ғәмәлдәренә, Алла Ҡанунының төп принциптарына өйрәтеүҙе һәм хоҡуҡты өйрәнеүҙе күҙ уңында тота. Бындай мәктәптәрҙе финанслау башлыса урындағы власть органдарына йөкмәтелә.

1817 йылда Быҙаулыҡ һәм Минзәлә халыҡ училищелары өйәҙ статусын ала, 1818 йылда Өфө училищеһына ла шундай уҡ статус бирелә. Ырымбур халыҡ училищеһы ла 1822 йылда өйәҙ училищеһына үҙгәртелә. Был мәктәптәрҙә уҡыу йылы ун бер ай дауам итә. Уҡыу ваҡыты училищела ике йыл һәм әҙерлек класында бер йыл тәшкил итә. 1830 йылда губернаның биш өйәҙ училищеһында 515 уҡыусы уҡый. 1837 Йылда Ырымбур батальонында, Троицк һәм Верхнеурал ярымбатальондарында һәм Звериноголовск ротаһында 2189 кеше уҡый (Мирсаитова С. Г. XIX быуаттың беренсе яртыһында КӨНЬЯҠ Уралда халыҡ мәғарифы. Екатеринбург, 2000).

XVIII быуат аҙағында – XIX быуаттың беренсе яртыһында ырымбур губернаһында 1797 йылғы хөкүмәт ҡарары буйынса ойошторолған хеҙмәткәрҙәрҙең һәм отставкалағы һалдаттарҙың балаларын уҡытыу өсөн гарнизон мәктәптәре киң билдәлелек ала. XIX быуат башында был мәктәптәр хәрби ведомствоға буйһонған хәрби-йәтимдәр бүлексәләренә үҙгәртелә, ә уларҙың тәрбиәләнеүселәрен кантонистар тип атай башлайҙар.

Гарнизон мәктәптәре тәрбиәләнеүселәре иҫәбенә 10 йәштән һалдат балалары индерелә. Хәрби-йәтимдәр бүлексәләре губернаның Ырымбур, Верхнеурал, Троицк һ.б. ҙур ҡәлғәләрендә асыла. Кантонист тамамлаусылар, писарь, полк фельдшер мәктәптәре уҡыусылары, унтер-офицерҙар, ря-дов һалдаттары вазифаларында уҡытыу уңыштарына ҡарап, армия полктары һәм хәрби учреждениеларға ҡулланыу өсөн ебәрелә. ХӘРБИ кантонистар училищелары XIX быуат уртаһында эшмәкәрлеген туҡтата.

Xviii – XIX быуат башында губернаның уҡыу йорттарында эшләгән уҡытыусылар составы дөйөм белем биреү һәм һөнәри әҙерлек кимәле буйынса бик төрлө була. Уҡытыусыларҙың бик аҙ өлөшө генә университет белеме ала. Педагогтарҙың төп өлөшө иң яҡшы осраҡта дини училищеларҙа, семинарияларҙа йәки гимназиялар эргәһендәге өҫтәмә педагогик кластарҙа, төп халыҡ училищеларында профессиональ әҙерлек ала. Иң күп һанлы мәхәллә училищелары уҡытыусылары вазифаһын өйәҙ училищеларын тамамлаусылар, уҡытыусы дәрәжәһенә имтихан тапшырған кешеләр йәки мәхәллә училищеларын тамамлаусылар биләй.

"1825 йылдың 2 ғинуарында Ырымбурҙа край губернаторҙары Г.С. Волконский һәм п. К. Эссен тарафынан финанс средстволарын эҙләү һәм яңы уҡыу йорто концепцияһын эшләү буйынса ҙур әҙерлек эштәре үткәрелгәндән һуң, беренсе урта уҡыу йорто – билдәле неплюев хәрби училищеһы асыла, ул 1844 йылда Неплюев кадет корпусы итеп үҙгәртелә. Ошо мәлдән Ырымбур губернаһында башланғыс белем биреү менән бер рәттән тулы урта дөйөм һәм урта профессиональ белем биреүҙең үҫеш этабы башлана. Кадет корпусының төп бурысы Ырымбур крайы һәм уның эргәһендәге сик буйы территориялары ихтыяждары өсөн офицер һәм административ кадрҙар әҙерләү була. Корпус тәрбиәләнеүселәре башлыса офицерҙар, граждан чиновниктары балаларынан алына, урындарҙың бер өлөшөн сит ил халҡының бай ҡатламдары вәкилдәре, беренсе сиратта ҡаҙаҡтар биләй. Корпустың төрлө осорҙағы бөтә уҡыу пландарында сит телдәрҙе, бигерәк тә көнсығыш телдәрен: ғәрәп, төрки, пер-сид телдәрен өйрәнеү буйынса программалар киң тәҡдим ителә" (Болодурин В. С. Ырымбурҙа белем һәм педагогик фекер. Ырымбур китап нәшриәте, 2001, 21-22 бб.).

1887 йылдың 29 майында Ырымбурҙа Хәрби кантонистар мәктәбе базаһында Төркөстан хәрби округында һәм Каспий Аръяғы өлкәһендә хеҙмәт иткән офицерҙар һәм чиновниктарҙың балаларын уҡытыу өсөн икенсе кадет корпусы асыла.

1828 йылда Ырымбур губернаһының Өфө ҡалаһында беренсе гимназия асыла. Ул губерна исеме Буйынса Ырымбур гимназияһы тип атала. Гимназия хакимиәт органдарында эшләү йәки артабан университеттарҙа уҡытыу өсөн белемле йәштәрҙе әҙерләү буйынса уңышлы эш башлай. Унда башлыса чиновниктарҙың, бай сауҙагәрҙәрҙең һәм мещандарҙың балалары уҡый. "Ырымбур" атамаһы гимназияла 1865 йылға тиклем һаҡлана.

1832 йылдың 6 декабрендә Ырымбурҙа ҡыҙҙарҙы тәрбиәләү өсөн неплюев хәрби училищеһы бүлексәһе махсус ҡыҙҙар институты ойошторола, ул 1848 йылда император Николай I исемендәге Ырымбур ҡатын – ҡыҙҙар институты итеп үҙгәртелә.Институт императрица Мария ведомствоһының махсус-альн ҡатын-ҡыҙҙар уҡыу йорттары системаһына инә. Уның ҡарамағында пансион ойошторола, унда тәрбиәләнеүселәрҙең күпселеге йәшәй. XIX быуат дауамында уҡыу пландары, институтта уҡыу программалары бер нисә тапҡыр үҙгәрә, матди базаһы нығытыла, тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙар һаны даими арта.

1868 йылдың 25 ғинуарындағы Инглиз гәзите "The Illustrated London News" Ырымбурҙа, Төркөстан сигендә, 200 уҡыусыға Иҫәпләнгән Рәсәй хәрби мәктәбе ойошторолоуы тураһында хәбәр итә, уларҙың 120-һе татар һәм ҡырғыҙ юлбашсыларының улдарынан һайлана. Был мәктәпте тамамлаусыларҙың береһе билдәле ҡаҙаҡ мәғрифәтсеһе һәм Беренсе ҡаҙаҡ педагогы, һуңынан Турғай өлкәһе халыҡ училищелары инспекторы Ибрай Алтынсарин була, ул үҙенең ғүмерен образ-ванияны үҫтереүгә һәм ҡаҙаҡ халҡы араһында белем таратыуға бағышлай.

1868 Йыл Ырымбур ҡалаһында беренсе ирҙәр классик гимназияһы асылған йыл. XIX быуаттың икенсе яртыһында – XX быуат башында Был Ырымбурҙа һәм Ырымбур губернаһында алдынғы граждан урта уҡыу йорто була. Гимназияның ҙур китапханаһы, яҡшы йыһазландырылған тәбиғи кабинеттары була. Гимназия бинаһында бай сиркәү биҙәлеше менән үҙ сиркәүе була. Бында Иң квалификациялы уҡытыусылар составы эшләй, Уның эше тураһында Ҡазан һәм Һуңынан Ырымбур уҡыу округтары инспекторҙарыноғай баһа бирә.

Гимназия үҙенең әҙәби кистәре менән дан тота. Уның гимназистары ҡаланың бөтә тантаналы сараларында ҡатнаша. 1891 йылдың июлендә япониянан ҡайтҡан саҡта гимназияға Рәсәйҙең буласаҡ императоры Николай II килә.

1868 йылдың 3 декабрендә Ырымбурҙа 1-се разрядлы ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы асыла, ул 1871 йылда беренсе ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына үҙгәртелә.

"XIX быуаттың 60-сы йылдары уртаһында Иҫке слободканан төньяҡта тәүге сәнәғәт учреждениелары барлыҡҡа килә, улар Гончарная һәм Шафеев урамдары районында төҙөлә. Был ер ҡала һөргөнө тип һаналған һәм слободкаға ҡарамаған. Был участкалағы ҡаралтылар башта «клейный һәм көршәксе учреждениелары», ә һуңынан «арендаға алынған урындар» тип билдәләнә, сөнки предприятиелар янында уларҙың хужалары йәки ябай арендаторҙар күсеп ултыра башлай. Ошонан Сығып, «Арендаға " йәшәү тигән һүҙбәйләнеш барлыҡҡа килә. XX быуат башында ҡуртымға алынған урындар хәҙерге 1-Се Семафор һәм Буранный урамдарына тиклем тиерлек барып етә "(Ырымбур Буйынса: белешмә, Ю. Д. Гаранькин, В. В.Дорофеев, А. Н. Жилин. Силәбе, Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 1985, 15 б.).

Ҡурас урамы (Ҡурас Павел Селиверстович (18941937) граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Беренсе Ырымбур совет кавалерия хеҙмәт казак полкы командиры) һәм битләү араһындағы арауыҡ төҙөлмәгән булып ҡала һәм XIX быуат аҙағында Ардатов майҙаны тип атала башлай.

Яйлап ҡуртымға алынған урындар элекке слободка менән ҡушыла һәм Аренда исеме элекке слободканың тау аҫтында урынлашҡан өлөшөнә күсә. Совет власы йылдарында, 30-сы йылдар аҙағында 1-се Көршәксе урамының көньяҡ яғы төҙөлгәс, тулыһынса ҡушыла, хәҙер Муса Йәлил (Йәлил (Зәлилов) Муса Мостафьевич (19061944) татар Совет шағиры, Советтар Союзы Геройы, Ленин премияһы лауреаты, берлиндағы Моабит хәрби төрмәһендә фашистар тарафынан язалап үлтерелә).

Слободканың һәм ҡуртымға алынған урындарҙың көнбайышҡа табан алға барыуына урындарҙың уйһыу булыуы һәм Мунса күле булыуы ҡамасаулай. Һуңғыһы 1957 йылға тиклем йәшәй, ул саҡта уның барыһы ла тиерлек шәхси төҙөлөш өсөн урындар бүлеү өсөн йоҡлап китә. 1959 йылда бында яңы урамдар барлыҡҡа килә.

Ырымбур губернаһында мәғарифты үҫтереүҙә Ырымбур уҡыу округы айырым роль уйнай. 1875 йылда Ҡазан округы составынан айырым Ырымбур уҡыу округын бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителә, уның составына ҙур майҙандарҙа урынлашҡан уҡыу йорттары инә. Бөгөн Был территорияла Башҡортостан, Ырымбур, Пермь, Свердловск, Силәбе, Ҡостанай, Аҡтүбә һәм Урал өлкәләре урынлашҡан. Уҡыу округының бурысы белем биреү учреждениелары селтәрен булдырыу, уның эшмәкәрлеген контролдә тотоу, уҡыу йорттарын педагогик кадрҙар, уҡыу-методик по-собиялар менән тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеү була. Уның беренсе попечителе итеп белеме буйынса филолог, Славян филологияһы буйынса ғилми хеҙмәттәре һәм Варшава университеты ректоры сифатында педагогик һәм ойоштороу эше тәжрибәһе булған п.А. Лавровский тәғәйенләнә. 1875 йылдың 1 ғинуарына, йәғни Ырымбур уҡыу округы асылған мәлдә, Уның территорияһында, Ырымбур, Троицк, Уральск, Өфө, Пермь, Ла-теринбург ҡалаларында Алты ирҙәр гимназияһы һәм Минзәлә ҡалаһында бер ирҙәр прогимназияһы була.

XIX быуатта ырымбур губернаһында сәнәғәт һәм ауыл хужалығы производствоһының үҫеше, мәҙәниәт, сауҙа үҫеше белемле кешеләргә ихтыяждың даими артыуына килтерә. Әкрен генә булһа ла, губернаның уҡыу йорттары селтәре киңәйә. Яңы уҡыу йорттары, шул иҫәптән төрлө типтағы һәм ведомство ҡарамағындағы ҡала һәм ауыл башланғыс училищелары, прогимназиялар, дини семинариялар һәм дини училищелар асыла. Ырымбурҙа, атап әйткәндә, икенсе кадет корпусы, уҡытыусылар институты, дини семинария, дини училище, һөнәрселек училищеһы, епархия ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы һ. б. асыла.

XIX быуатта Ырымбур казак ғәскәре идаралығы әүҙем белем биреү сәйәсәтен алып бара. Казак торамаларында беренсе мәктәпкә 1823 йылда Һаҡмар станицаһында нигеҙ һалына. Ул старшина һәм казак балаларынан 40 уҡыусыға иҫәпләнгән. 1835 йылға бындай мәктәптәр һаны утыҙға тиклем арта, ә 1848 йылға мәктәптәр һәр станица идараһы ваҡытында асыла. Уларҙың һаны 69-ға етә, уларҙа 1350 ир-ат уҡый (Севастьянов С. н.1819-1895 йылдарҙа Ырымбур казак ғәскәрендә Мәктәп белеме, Ырымбур, 1896). XIX быуат уртаһынан казак станицаларында, ҡасабаларында малайҙар өсөн мәктәптәр менән бер рәттән ҡыҙҙар өсөн уҡыу йорттары ла асыла башлай.

"Ырымбур губернаһының Статистик очергы" мәғлүмәттәре буйынса, 1892 йыл, 17-19 бб., Ырымбур губернаһында уҡыу йорттары селтәренең 1890 йылға ҡарата үҫеш һөҙөмтәләрен һүрәтләй. Был таблица мәғлүмәттәренән күренеүенсә, 1890 йылда губернала 630 уҡыу белем биреү учреждениеһы эшләй, уларҙа 36 052 уҡыусы уҡый, шул иҫәптән 26 062 ир-ат һәм 10 590 ҡатын-ҡыҙ. Уҡыу йорттары һәм уҡыусылар һаны, бер нисә мәктәп булған быуаттың башланғыс йылдары менән сағыштырғанда, һиҙелерлек арта. XIX быуаттың икенсе яртыһында мәктәптәр һаны айырыуса һиҙелерлек арта, тәү сиратта урта тулы һәм тулы булмаған, урта профессиональ белем биргән юғары типтағы мәктәптәр (Болодурин в.с. Ырымбурҙа белем һәм педагогик фекер. Ырымбур китап нәшриәте, 2001, 29 б.).

ӘММӘ XIX быуатта рәсәйҙә һәм, атап әйткәндә, Ырымбур губернаһында мәғариф үҫешенең йомғаҡтарын арттырып күрһәтергә ярамай. Рәсәй мәғариф таралыу кимәле буйынса европа илдәренең һәм АҠШ-тың күпселегенән ныҡ ҡалыуын дауам итә. XIX быуат аҙағында ҡайһы бер илдәрҙә мотлаҡ башланғыс белем биреү индерелә. Ырымбур губернаһында мәғарифты үҫтереү күрһәткестәре Рәсәй буйынса Уртаса күрһәткестәрҙән түбәнерәк була. XIX быуатта губерна илдең артта ҡалған төбәктәр араһында, бигерәк тә урта һәм юғары белем биреүҙең формалашыуында, булып ҡала. Рәсәйҙә 1892 йылда 167 ирҙәр, 143 ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы һәм 105 реаль училище (Днепров Э.Д. XIX быуаттың икенсе яртыһында рәсәйҙә Мәктәп//Совет педагогикаһы, 1975, no 9, с. 113) булғанда Ырымбур губернаһында ике ирҙәр һәм бер ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы ғына эшләй. Уҡыу планы яңы барлыҡҡа килгән технократик йәмғиәттең һорауҙарын сағылдырған беренсе реаль училище Ырымбурҙа 1895 йылда ғына асыла. Губернияла урта белемле хәл ике кадет корпусы, дини семинария, Ҡыҙҙар тәрбиәләү Өсөн Николаев институты һәм ҡатын-ҡыҙҙар епархия училищеһы булыуы менән яҡшыра. XIX быуат аҙағында Ырымбур губернаһында юғары уҡыу йорттары бөтөнләй булмай.

## Ҡулланылған әҙәбиәт

Болодурин В.С. Ырымбурҙа Белем һәм педагогик фекер. Ырымбур китап нәшриәте, 2001

Днепров Э. Д. Xix быуаттың икенсе яртыһында рәсәйҙә Мәктәп//Совет педагогикаһы, 1975, no 9

МИРСАИТОВА С.Г. XIX быуаттың беренсе яртыһында КӨНЬЯҠ Уралда халыҡ мәғарифы. Екатеринбург, 2000

Ырымбур буйынса: белешмәлек, Ю. Д.Гаранькин, В. В. дорофеев, А. Силәбе, Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 1985

Севастьянов С. Н. 1819-1895 йылдарҙа Ырымбур казак ғәскәрендә мәктәп белеме, Ырымбур, 1896

Тихомиров а.Е., Тарихи тикшеренеүҙәр. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014

Тихомиров А.Е., Фән раҫлай 26. "Ridero", Екатеринбург, 2023

Тихомиров А.Е., Ырымбур Сәнәғәте. XX быуаттың 20-30-сы йылдарында индустриялаштырыу. Ridero, Екатеринбург, 2018

Тихомиров А. Е., 2015 йылғы мәҡәләләр Йыйынтығы, полиарт, Ырымбур, 2016

## «Ырымбур Тарихы»темаһына китаптар

Кочарян М.А., Тихомиров А. Е., Ваан Терьян шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. ЛитРес, Мәскәү, 2023

Мусукеева А.Р., Тихомиров а. Е., Шағир-герой. ЛитРес, Мәскәү, 2023

Райзих Л.л., Тихомиров А. Е., Ырымбур немецтары. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2013

Тихомиров А.Е., ырымбур немецтары тарихынан. Мәҡәләләр йыйынтығы. Ridero, Екатеринбург, 2018

Тихомиров А.Е., Ырымбур тарихы биттәрен Ҡарап сыға. ЛитРес, Мәскәү, 2023

Тихомиров А.Е., Пушкин һәм Даль Ырымбурҙа. ЛитРес, Мәскәү, 2023

Тихомиров А. Е., Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чкалов (Ырымбур) өлкәһе, "Ridero", Екатеринбург, 2022

Тихомиров А.Е., нэп һәм һуғышҡа тиклемге биш йыллыҡ йылдарында Көньяҡ Урал Сәнәғәте. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2012

Тихомиров А.Е., Тихомирова Г. М., Көньяҡ Урал һинд – европалыларҙың тыуған ере. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2016

Тихомиров А.Е., Тихомирова Г. М., һинд-европалыларҙың Барлыҡҡа килеүе. Көньяҡ Уралда тел берләшмәһе формалашыуы. Ridero, Екатеринбург, 2017

Тихомиров А.Е., Көньяҡ Урал Сәнәғәте. XX быуаттың 20-30-сы йылдарында индустриялаштырыу. Ridero, Екатеринбург, 2018

Тихомиров А. Е., Меру Урал тауҙары? ЛитРес, Мәскәү, 2023