# Да зорак

Дмитрий Максимович Акулич

Максім з дзяцінства любіў глядзець на начное неба. Яго заўсёды цягнула да зорак. Хлопец жыў і марыў толькі аб адным, дакрануцца да зорак – стаць касманаўтам. Ці зможа ён пераадолець усе складанасці, для ажыццяўлення свайго жадання?

Зоркі: маленькія і вялікія, яркія і цьмяныя, далёкія і блізкія. Яны падобныя на нас. Адна зорка, гэта маленькае жыццё. Яны, як і мы, спяць і прачынаюцца. Загадкавыя і поўныя таямніц, гэтак жа, як незнаёмыя людзі вакол нас. Зоркі рухаюцца разам з намі. Малююць, хаваюцца, сумуюць. Часам, хочуць, каб іх заўважылі. Яны гараць паасобку, аддаляючыся ад іншых. Жывуць пакінутымі, як сіроты, у сваім цёмным халодным свеце. Іншыя ж гараць, абдымаючы адзін аднаго, утвараюць велізарны натоўп, сям'ю. Ствараюць цяпло і багацце фарбаў. Яны, гэтак жа, як і мы…паміраюць, падаюць уніз, пакідаючы пра сябе толькі трохі ўспамінаў або зусім згасаюць бясследна.


Наш герой Максім, вельмі любіў зоркі. Хутчэй нават так: Максім і космас, былі чымсьці звязаныя. Але аб усім падрабязней.

Хлопчык Максім жыў у невялікай вёсцы Красналессе. У паўночнай часткі вялікай краіны. Ночы тут былі цёмныя і доўгія, ледзь чарней яго густых кучаравых валасоў. Нябесная чорная роўнядзь, над галавой, была ўсеяная мноствам розных зорак. Па словах яго мамы, Кацярыны: будучы яшчэ ў сямігадовым узросце, Максім вельмі любіў глядзець на зоркі. Дзякуючы доўгім начах, хлопчык часта заўважаў іх і задзіраў галаву ўвысь. Углядаўся ў неба, не глядзеў, што ж дзеецца ў яго пад нагамі. Ён трымаў маму за руку, і як вагончык, цягнуўся за ёй. А ў яго карых вачах адбівалася зорнае неба.

Былі дні, калі з прыходам ночы, Максім заставаўся дома. І ўсё часцей, маме даводзілася ўгаворваць сына спаць. Бо той, перад сном, быццам прыліпаў да вакна, любуючыся зоркамі.

– Сынок, хопіць лічыць зоркі, пара спаць! – казала мама, стоячы ля ложка. – Максім, ты мяне чуеш?

– Мам, глядзі якія яны прыгожыя. Іх так шмат, што мне не злічыць. – упарта цягнуўся сын, абапіраючыся аб падваконнік.

– Пара спаць. На сёння хопіць зорак. – падыходзіла мама да сына і брала таго за руку.

– Ну, добра… – засмучана казаў Максім, падаючы ўсім сваім выглядам, што яму не хочацца спаць.

Ён, апускаў свае чорныя бровы, надзімаў свае маленькія вусны і нетаропка ішоў да ложка. Клаўся пад коўдру і працягваў думаць аб убачаных агнях, што заставаліся за шклом.

– А зоркі не згаснуць? А яны могуць прыляцець і ўпасці каля нашага дому? – задаваў Максім маме пытанні, каб адцягнуць час, адведзены для сну.

– Усё з імі будзе добра. Хопіць пытанняў. Спі.

– Добра, мам. Спакойнай ночы.

– Спакойнай ночы.

Ён лёгка заплюшчваў вочы і ўяўляў, малюючы ў сваіх думках: чароўны свет бясконцага космасу, палёт да самых яскравых зорак і не раз, у снах здзяйсняў пасадку на Месяцы.

Часам, Максім рабіў выгляд, што заснуў і праз нейкі час, у цішыні, ён ціха падыходзіў да вакна, углядаючыся ў самую яскравую зорку, марыў і бег назад у ложак. Адважнаму хлопчыку было вельмі цікава, ад чаго гэтыя агеньчыкі на небе так прыгожа свецяцца. Шмат адказаў ён знаходзіў у татавых апавяданнях.

Амаль кожныя выхадныя, яго тата Леанід, гаварыў з сынам пра космас. А дакладней, папа адказваў на ўсе хвалюючыя Максіма пытанні. Бацька, дадаваў да сваіх адказаў пацешныя і цікавыя гісторыі. Максіму вельмі падабалася слухаць іх і сын, зноў і зноў прасіў зноўку пераказаць іх. Тата браў дзіцяці на рукі і кружыў вакол сябе, нібы ракета аблятае планету. Некалькі разоў, тата Леанід чытаў сыну казкі. Максім з цікавасцю слухаў яго, ляжаў побач з ім і любаваўся каляровымі ілюстрацыямі ў кнізе. Яны разам з героямі казкі адпраўляліся ў незабыўныя прыгоды: падымаліся на паветраным шары да аблокаў, на вялікай белай ракеце адшуквалі новыя планеты, падымаліся на крылах да зорак. Максім спазнаваў і ўлюбляўся ў загадкавы свет зорак. Ён ні на хвіліну, не стамляўся ад новых ведаў.

На дзясяты дзень нараджэння сына, бацькі ўпрыгожылі столь дзіцячага пакоя ў зоркі, каб сыну было прыемней засыпаць. Накрываючыся коўдрай, ён уяўляў сябе на касмічным караблі, глядзеў на столь, бачачы ў ім свой дзіцячы космас. Ведаючы, што сапраўдныя зоркі гэтак жа гараць над яго хатай.

Максім заўсёды хацеў дакрануцца да зорак, узяць іх крыштальные цела ў рукі і прыціснуць іх да сябе. Марачы, ён працягваў руку да зорнага неба і ўяўляў, быццам кранаецца, адчувае цяпло зорак. Пры гэтым разумна разумеў, што яны ад яго вельмі далёка, гэтак жа як ён ад іх. Хлопчыку станавілася сумна, ад таго, што паміж імі вельмі вялікая адлегласць. І ад таго, што ён павольна рос, і ўсё яшчэ заставаўся дзіцем, а Максіму хацелася па хутчэй стаць дарослым, быць касманаўтам і паляцець да зорак, якія вабяць яго да сябе.

Максім быў ніжэй сваіх аднагодкаў да шаснаццаці гадоў, і гэта ні ў якім разе не перашкаджала яму быць моцным сярод іх. Гуляючы з імі яго цікавасць да космасу не губляўся, а наадварот, ён яшчэ больш рухаўся разам з імі.

А планета Зямля працягвала лётаць вакол Сонца, красавалася сярод іншых планет. Час змяняўся і развівала касманаўтыку. Зоркі ўжо згасалі на столі дзіцячага пакоя, казкі перад сном сыходзілі ў мінулае, тата пераставаў гаварыць з сынам пра космас. А Максім працягваў глядзець у зорнае неба і бачыць у ім, нешта большае, чым проста залатое ззянне іскраў.

Апошнія гады ў школе, Максім праводзіў з задавальненнем, вывучаючы прадмет "Астраномія". Максім і марыць не мог пра тое, каб у школе было нешта акрамя матэматыкі, моў і літаратуры. Але тады, з гэтым прадметам, ён спазнаваў сусвет, чытаў і вывучаў тое, што яму было невядома. Ён ведаў на памяць усе планеты, назвы ўсіх галоўных сузор'яў, імёны вялікіх касманаўтаў і іх гісторыю. Максім забягаў наперад усёй школьнай праграмы.

– Хто хоча расказаць ля дошкі аб спадарожніках і іх уплыву на планеты? – пыталася настаўніца, даючы магчымасць вучням самастойна выйсці да дошкі.

– Тамара Паўлаўна, можна я? – цягнуў руку ўверх Максім.

– Бачу, бачу тваю руку, Максім. Зноў ты. Можа, акрамя Максіма, нехта яшчэ жадае атрымаць ацэнку?! – працягвала настаўніца, шукаючы кагосьці іншага. – Максім, ты вядома, малайчына. Я ведаю, што ты ўсё ведаеш пра космас…але ты ўжо адказваў на двух мінулых занятках. Дамо цяпер адказаць Елісееву.

Горда апускаў руку на парту Максім. У душы яго была радасць за добрыя веды па астраноміі і ён зусім не перажываў за іншыя больш важныя прадметы.

Ён не спыняўся на ўжо наяўных ведах, а працягваў, усё больш вывучаць новую інфармацыю пра космас. У бібліятэках ён шукаў розную навуковую літаратуру, глядзеў фантастычныя фільмы пра сусвет, маляваў зоркі і рабіў нейкія свае запісы ў спецыяльна заведзеным для гэтага сшытку, хаваючы яго ад усіх. Яго мары ўжо тады мацнелі ў яго целе, фармавалі ў ім дух касманаўта. Гэта было галоўнай часткай яго інтарэсаў.

Будучы слабым, па характары, падлеткам, сам Максім не вызначаў у які ўніверсітэт яму паступіць пасля школы. Усё гэта абмяркоўвалася яго бацькамі. А ён баяўся супрацьстаяць ім, думаў, што яго засмеюць, не зразумеюць, наколькі важны для яго быў космас. Шмат хто казаў яму, намякалі, што прафесія касманаўта не дапаможа сфармаваць яго жыццё ў будучыні. Што ўсе мінулыя, дзіцячыя мары пара б даўно пакінуць ззаду і рухацца ў іншым кірунку. Максім быў паслухмяным і пагадзіўся на выбар бацькоў. Хоць у душы ён быў засмучаным. Па вечарах нараджаліся невясёлыя думкі ў яго галаве. А смутак, расчароўваў яго мары. Ён закінуў свае мэты. І што з гэтага атрымалася?

Пакінуўшы сваю вёску, хлопец жыў далёка ў паўднёвым горадзе і глядзеў на зоркі крыху па-іншаму. Ён адшукваў іх і глядзеў на іх, баяўся, што страціць іх з-пад увагі. Максім задаваў сабе пытанні, перажываў за будучыню.

– А што, калі я ніколі больш не ўбачу іх святло так, як раней? Перастану з імі мець зносіны, буду марыць аб зусім іншым…знайду нешта іншае для сябе, што будзе таксама моцна супакойваць мяне.

І страх Максіма, з гадамі, ператвараўся ў рэальнасць. Нездарма ён баяўся. Бо аказалася, што ад гэтага яму было не схавацца. Ён усё больш аддаляўся ад зорак. Усё менш глядзеў на начное неба, стамляючыся ад новых жыццёвых перашкод. Цяпер Максім жыў зусім іншым жыццём. Знаёміўся з людзьмі, спрабаваў нешта новае, знаходзіўся ў мітусні дзён. Але каб не страціць канчаткова ўсё сваё былое імкненне і пачуцці да зорак, у адзіноце, ён не раз вяртаўся да сваіх дзіцячых мараў, успамінаў: аб бясконцым космасе і іх загадак. Яму было немагчыма не заўважыць прыгажосць зорак, ідучы па начных вуліцах. Зоркі самі знаходзілі яго, а Максім мімаволі звяртаў на іх сваю ўвагу. Іх прыцягненне, было вельмі прыемнае для яго вачэй.

Пяць разнастайных гадоў у ўніверсітэце пражыты. Не гледзячы на сваю цягу да зорак, ён не рабіў ніякіх новых дакрананняў да неба. "Гэта быў час, які ўжо не вярнуць і не змяніць", так думаў Максім. Ён змірыўся з усім, што адбываецца ў яго жыцці і быццам касмічны карабель, які згубіўся ў сусвеце і не адшукае свой маршрут, ён неспакойна плыў па сваім жыццёвым шляху. І будзь, што будзе далей. І ляцела няшчасце разам з ім. Так усё і было: страшна і самазабыўна. Жыццё, як і ён сам, працягвала мяняцца. Ён згубіўся ў часе. Пакуль яго жыццё не перавярнулася зноў.

Тады Максім сустрэў па-сапраўднаму правільнага, патрэбнага чалавека – сапраўднае каханне. Сэрца Максіма зноў запалілася. Дзяўчына Вікторыя, таксама шырока глядзела на зоркі, як і Максім. Іх знаёмства і зносіны, вярнула яго да мараў. Зрабіла хлопца храбрэйшым і больш рашучым. Яго веды астраноміі больш не хаваліся, а прачыналіся ў ім. Ён зноў браўся за кнігі, не пакідаючы ўсе дзіцячыя пачуцці прыгожага начнога неба. Максім і Вікторыя разам глядзелі ў космас, вывучалі яго, мроілі аб палёце. Дзяўчына верыла ў цуды, у тое, што адбываецца ў жыцці кожнага чалавека, што ўсё адбываецца не проста так. Усё ідзе так, як павінна было быць. І Максім падтрымліваў яе ў гэтым, бо не сустрэўшы яе, хто ведае, мог бы ён тады вярнуць свой жаданы шлях.

Аднойчы, яны разам наведалі яго вёску. Разам, упершыню прыехалі да яго бацькоў. Вікторыя ніколі раней не бачыла такога вялікага багацця зорак на шырокім чорным полі начнога неба. Вельмі рамантычна паўсюль. Прыемныя ўражанні ахапілі яе, яна казачна адчувала сябе, прымаючы гэтую чорна-бліскучую прыгажосць. Вікторыя вельмі не хацела пакідаць гэтае чароўнае месца. І ад'язджаючы, яна абяцала вярнуцца сюды зноў. Шкадуючы толькі пра тое, што людзі, якія жывуць у гэтай вёсцы, быццам не бачаць, не прызнаюць такую ж начную прыгажосць, як яна. Дзяўчына па праўдзе падзяляла з Максімам свае эмоцыі, яна разумела яго раннюю цікавасць да зорак і казала пра тое, што трэба часцей вяртацца сюды і атрымліваць асалоду гэтым чыстым прыродным хараством.

Потым, настаў той час, калі Максіму трэба было аддаць сябе службе ў войску. Вікторыі было не па сабе ад таго, што прыйдзецца знаходзіцца ўдалечыні ад каханага чалавека.

– Ты глядзі на зоркі, і ведай, што я таксама гляджу на іх разам з табой. – казаў ёй Максім у дзень іх растання.

– Буду глядзець. – абдымала яго Вікторыя. – Я ўсё роўна, буду прыязджаць да цябе.

Год ва ўзброеных сілах, для Максіма быў яшчэ адным крокам да дасягнення яго мэты.

– Я буду касманаўтам. – паўтараў ён сабе, падбадзёрваючы перад сыходам на службу, ідучы на сустрэчу новым выпрабаванням.

Тут жа ён не высыпаўся і не бачыў сны. Пастаянныя ранішнія прабежкі, пляц, стральба і тэарэтычныя заняткі, стамлялі Максіма. Яго лысую галаву забівалі зусім іншыя думкі. Па пачатку, ён сумаваў па ўсіх і ўсім, пакінутым на грамадзянцы. А затым, патроху пакідаў гэта і асвойваўся быць салдатам.

У месцы, дзе ён служыў, неба было шэрае, ахутанае ў серу аблокаў і туману. Рэдка можна было ўбачыць цалкам адкрытую прастору над галавой. Усё часцей гэта ўдавалася раніцай ці днём. А з прыходам вечара, да ночы, туман высцілаўся над ваеннай часткай, і брудныя хмары хавалі ўвесь свет.

Аднойчы, у адзін з вечароў туман быў больш празрыстым і дазваляў убачыць усё тое, што таілася за яго спіной. Максім ішоў у казарму і яго вочы імгненна схапілі бліскучую гармонію ў небе. І адразу ж, думкі панеслі яго да ўспамінаў аб Вікторыі, аб бацькоўскай цаглянай хатцы, дзе яго чакаюць і любяць. Ён адчуў цяпло па ўсім целе. А затым уся гэтая гармонія схавалася з выгляду, салдат зайшоў у казарму. Як бы ён хацеў спыніцца і кінуць усё. Хапіла б пару хвілін паназіраць за нешматлікім натоўпам зорак. Прыглядзецца ў гэты, не настолькі часты, для яго цуд. На жаль, за ім следам ішоў старэйшы па званні ваенны і ён бы дакладна не дазволіў такую слабасць салдату Максіму.

У астатнюю другую палову года службы, Максім прыязджаў на пару дзён дадому на пабыўку. Адпачынак дазволіў яму трохі супакоіцца і расслабіцца ў крузе родных людзей. У першую ж ноч ён выходзіў з хаты і паўгадзіны глядзеў на зоркі. Ён сумаваў па гэтых велічэзных відах. І з сумам расставаўся з імі зноў.

Адслужыўшы ў арміі, Максім адчуваў сябе мацней і мужна, чым раней. Ён атрымаў званне лейтэнанта і гатовы рухацца далей. Цяпер жа, разам з Вікторыяй, якая стала яму жонкай, Максім храбрэй глядзеў у сваю будучыню.

Ён мяняўся, мянялася неба. Усё больш ён разумеў, што космас патрэбен яму, а ён патрэбны космасу. Яго погляд на неба не быў так абмежаваны, як за ўвесь мінулы год. Ён пытаўся ў сябе:

– Ці магу я быць да канца шчаслівым чалавекам, калі кіну ўсе імкненні да космасу і не змагу ажыццявіць сваю мару? Ці магу я быць да канца сумленным з сабой, калі не змагу займацца тым, да чаго я гатовы быў з самага нараджэння?

Не трэба было чакаць адказу ці нейкага рашэння. Ён павінен ляцець да зорак! Яны клічуць яго! І Максім жадаў, доўга чакаў, каб хутчэй трапіць у касманаўты. Ён займаўся фізічнай падрыхтоўкай і абавязковымі ведамі. Вікторыя, як трэнер, сачыла за ўсімі распарадкамі яго дня. Прымала ўсе нарматывы.

Максім, не кідаў выклік сабе, ён не спрабаваў даказаць камусьці, як для яго важны космас. Ён проста, ад любові да космасу, зрабіў гэта – ён паступіў у касманаўты. Бо зоркі ўсё яго жыццё жылі ўнутры яго добрай душы і штурхалі яго да гэтага рашэння.

Першыя тэсты казалі яму пра тое, што Максім у добрай фізічнай форме. Ён цягавіты, хуткі, моцны і спрытны. Нядрэнная якасць ангельскай і добрая памяць, выводзілі яго ў першыя шэрагі дзясяткі.

Затым яго прывезлі ў Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў, дзе першыя ўражанні былі па-добраму прыемныя. Яму хацелася хутчэй прыступіць да тэарэтычных і практычных заняткаў. І стаць часткай касмічнай праграмы.

Будучых касманаўтаў, рассялялі па пакоях па два чалавекі. Максіма з Андрэем размясцілі ў першы пакой. Памяшканне было не занадта маленькім, але і не вялікім. Для Максіма яно здавалася цалкам камфортным і зручным. А зносіны з Андрэем былі простымі і лёгкімі, што адразу вызначыла іх у сябры, здавалася, што яны даўно ведаюць адзін аднаго.

Пазней, Максім пазнаёміўся з усёй камандай і з яе кіраўнікамі. Шэсць чалавек будуць на роўных праходзіць адбор, але пры гэтым іх будуць класіфікаваць на асобныя касмічныя прафесіі. Максім падаваў заяўку на самую высокую спецыяльнасць – пілот. Але так як ён не меў прафесію лётчыка, гэта аказалася цяжэй, прыйдзецца даўжэй вучыцца, чым ён меркаваў.

Праходзячы доўгую, цяжкую падрыхтоўку, якая для многіх апынулася сур'ёзным выпрабаваннем, Максім адчуваў сябе зусім інакш. Ён чакаў, не здаваўся і верыў, што ўсё ў яго атрымаецца. Так, не ўсё праходзіла гладка: часам ён не раз саступаў хлопцам, але працягваў працаваць над сабой. Максім верыў у сябе. Верыла ў яго яго жонка Вікторыя, верылі ў яго зоркі, паверылі ў яго бацькі. У гады навучання, калі Максім сумаваў па родных, перад адбоем, ён часта выходзіў зірнуць на начное неба. Глядзеў на зоркі, яны супакойвалі яго, глушылі пачуцці смутку. Быццам казалі: усё будзе добра. Часам, зоркі бляклі і хаваліся за аблокамі, а затым выходзілі зноў з іх ценяў. Яны, нагадвалі Максіму самога сябе, у цяжкія дні яго жыцця. І нягледзячы на тое, што яго мару стараліся схаваць, ён знаходзіў у сабе сілы і верыў, глыбока ў душы, што цяжкасці сплывуць, як воблака і неўзабаве ён зноў убачыць святло.

Ён не раз бачыў касманаўтаў, самых сапраўдных, якія здзейснілі ўжо з дзясятак палётаў. Максім радаваўся за іх і за тых, хто ляцеў з імі ўпершыню… І працягваў чакаць. Ён старанна рыхтаваўся, не здраджваючы сябе і космас.

– Гэта маё прызванне. – казаў ён.

А дванаццатага чэрвеня, у аўторак, адразу ж пасля палёту на сімулятары касмічнага карабля, да яго падышоў яго кіраўнік.

– Праз год паляціш! – сказаў сівы мужчына, паляпваючы хлопца па плячы.

Максім вельмі радаваўся і свяціўся, як Палярная зорка. Пасля, яму было цяжка ўсвядоміць, што вось яго час прыйшоў, што праз год ён можа апынуцца на арбіце.

Ён лічыў дні, закрэслівая іх у календары. І ўсё ж таксама ўпарта рыхтаваўся. Бо гэты год, быў вельмі важным. Ён не павінен быў страціць сваю форму, а па-ранейшаму павінен паказваць добрыя вынікі. І даказваць, што ён не горш за астатніх. Максім здаваў усе экзамены на выдатна, пазітыўна адгуквалася пра яго ўсё яго асяроддзе. Ён радаваўся таму, што ў паўкроку ад мары. Як жа бясконца доўга цягнуўся гэты год. Чаканне першага палёту аказалася таксама маленькім выпрабаваннем.

Але калі год скончыўся і яго дапусцілі да карабля, яму заставалася толькі ўзляцець, каб стаць сапраўдным касманаўтам. І гэты доўгачаканы, радасна-хвалюючы дзень быў па-сапраўднаму прыемным і казачным. Надышоў час збірацца ў космас. Не абыходзілася без хвалявання. Ён апранаў скафандр, яго рыхтавалі да першай рэальнай адпраўцы ў космас, а сэрца білася ў сто тысяч разоў ад захаплення. Максім не выдаваў гэтую буру эмоцый, што ахапіла яго ў тую гадзіну, ён канцэнтраваўся толькі на заданні. Ён паводзіў сябе не менш спакойна, чым прафесійны касманаўт побач з ім. Ён не раз праходзіў усе гэтыя этапы падрыхтоўкі, але цяпер гэта было зусім па-іншаму – па-сапраўднаму. Калі яго везлі да карабля, ён адчуваў у сабе страх і трывогу.

Усё жыццё ён рыхтаваўся да гэтага. Быццам мноства невядомых планет неўзабаве адкрыюцца перад ім. І ён быў цвёрда гатовы сустракаць іх набліжэнне. Ну вось, ён у караблі, яго мара амаль дасягнута. І Максім трымаўся за яе і не збіраўся адпускаць. І ўсе хваляванні, страх і радасць ўміг зніклі. Засталося толькі напружанне, чаканне. "Хутчэй бы ўзляцець". Ён адкінуў усе свае думкі за межы карабля, пакідаючы толькі веды пілота ў момант запуску. І знаходзячыся пад наглядам старэйшага пілота, Максім не дазваляў яму ў ім сумнявацца.

Ракета, старт, палёт. Што можа быць яшчэ лепш для чалавека, які ўсё сваё жыццё марыў пра космас і цягнуўся да зорак. Максім сачыў за прыборамі, трымаў сувязь з Зямлёй. А затым, быццам за імгненне, як камета, ён праляцеў праз усю атмасферу Зямлі і апынуўся на арбіце, у касмічнай прасторы, у бязважкасці. Выгляд тут быў выдатны, зачароўваў дух. А бязважкасць яшчэ больш ўражвала, яе не з чым было параўнаць. Хай Максім ўсё таксама не мог крануцца зорак, але ён стаў бліжэй да іх, быццам стаяў з імі, адчуваючы іх прысутнасць. Крыху пазней, прыходзілі галаўныя болі, лёгкае ўкалыхванне: але да ўсяго гэтага ён быў гатовы. І выконваючы ўсе абавязкі, якія на яго былі ўскладзены на ракеце-носьбіце, як на касманаўта, ён з вялікім задавальненнем рабіў тое, што па праву было ягонае, у душы і сэрцы. Стыкоўка прайшла паспяхова. І прыбываючы на касмічнай станцыі, Максім у поўнай меры адчуў сябе касманаўтам. Не гледзячы на ўсе складанасці і прывыканні арганізму ў космасе, ён ні аб чым не шкадаваў.


– Калі я вяртаўся на Зямлю – я сумаваў. А затым, зноў і зноў вяртаўся да цябе, мой бязмежны і выдатны космас.

– Я – касманаўт. Я толькі маленькая зорачка цябе.